تنها شش تن باقى مانده : دو نفر در شام كه من و عمرو بن عاص هستيم ، دو نفر در حجاز كه سعد بن ابى وقاص و عبد اللّه بن عمر هستند و دو نفر در عراق كه تو و حسن بن على هستيد . « 1 » در چنين شرايطى ، عراق تنها مىتوانست به فرزند امام على عليه السّلام اعتماد كند و چنين كرد جز آن كه مردم عراق مشكلاتى داشتند كه نمىتوانستند در راهى كه انتخاب كرده بودند ثابت و پايدار باشند . در جريان بيعت با امام ، كسانى كه اصرار بر جنگ با معاويه داشتند بر آن بودند تا در شرايط بيعت ، جنگ با معاويه را نيز بگنجانند . به اين معنا كه كه ما بر سر جنگ با معاويه بيعت مىكنيم . امام مجتبى عليه السّلام حاضر به پذيرش اين شرط نشده و فرمود : با آنها بيعت مىكند به اين شرط كه با هر كس جنگيد بجنگند و با هر كس به مسالمت برخورد كرد ، با مسالمت برخورد كنند . » « 2 » طبيعى است كه امام جامعه نمىتواند بر پايهء چنين شرطى با كسى بيعت كند . بلكه بايد در امر مهمى همچون جنگ و صلح مختار باشد . اين سخن امام چنان كه برخى برداشت كرده‌اند به اين معنا نبود كه امام از آغاز قصد جنگ نداشته است ، « 3 » چه از اقدامات بعدى امام چنين برمىآيد كه امام خود از كسانى بوده كه بر جنگ اصرار داشته است . هدف اصلى از عدم پذيرش اين شرط ، حفظ حوزهء اقتدار خود به عنوان امام جامعه بوده است . پذيرش شرط آنها به اين معنا بود كه آنان فرماندهء نظامى برگزيده‌اند نه امام براى جامعه . به نوشته شيخ مفيد ، بيعت با امام در روز جمعه ، بيست و يكم ماه رمضان سال چهلم هجرت بوده است . « 4 » خصلتهاى مذهبى و سياسى مردم كوفه بىمناسبت نيست تا در آغاز بيان مسائل سياسى دوران امام مجتبى عليه السّلام اشاره‌اى به وضعيت عمومى عراق داشته باشيم . عراق يكى از سرزمينهاى اصيل اسلامى است كه

--> ( 1 ) . الامامة و السياسة ج 1 ص 133 ؛ انساب الاشراف ج 4 ص 105 ش 315 . ( 2 ) . ترجمة الامام الحسن عليه السّلام ، ابن سعد ، صص 155 - 154 ؛ تاريخ الطبرى ، ج 5 ، ص 158 ؛ انساب الاشراف ، ج 3 ، ص 29 ( 3 ) . انساب الاشراف ، ج 3 ، ص 29 ( 4 ) . الارشاد ، ج 2 ، ص 9